προβελγικά για τη συνέχεια του Βελγίου VII-και-βάλε. ζωγραφική και κείμενα

δεν ξέρω αν σας έχω πει, μου άρεσε ανέκαθεν να ζωγραφίζω. μικρή δεν ήθελα κούκλες, με άφηναν παγερά αδιάφορη, μάλλον επιδείκνυα τη διαφορά μου με τους άλλους ανθρώπους, εξωτερική και εσωτερική, με το να κάνω πάντα κάπως διαφορετικά πράγματα απ' τους άλλους.
θυμάμαι τα μπεζ χαρτιά, γιατί οι γονείς μου αγόραζαν 'ιχνογραφίες' με το κιλό που λένε, πολλές μαζί μέσα σε κάτι μπεζ χαρτιά που έκαναν θόρυβο όταν τα έσκιζες, τι ωραία...
μολύβια -θυμάμαι μαύρα κυρίως-, και απορίες, πώς να ζωγραφίζω, ένα παράδειγμα: πώς να φτιάξω τους ώμους των ανθρώπων; αχ, καημένο μικρό, πού να 'ξερες τι κουβαλάνε αυτοί οι ώμοι...
η κουβέντα 'θα γίνω ζωγράφος' μου καρφώθηκε, και στο φτωχικό μας σπίτι, η αναφορά ότι 'οι ζωγράφοι πεθαίνουν στην ψάθα' ήταν ένας απορριπτικός τίτλος, που εγώ προκαλούσα κι οι άλλοι όλοι έπιαναν την επωδό, καθώς, όποιος ερχόταν στο σπίτι, του πάσαρα τα σχέδιά μου...
στην α' γυμνασίου, θυμάμαι να παίρνουμε εφημερίδα κάθε κυριακή. είχε επιφυλλίδες με υπέροχα κείμενα λογοτεχνών. θυμάμαι κάποτε τον πατούχα του κονδυλάκη, δε θυμάμαι πότε ήταν, διάβαζα αυτά τα κείμενα, διάβαζα τα μικρά νέα, -τα μεγάλα κείμενα πάντα με φόβιζαν-. έμαθα για τις εκθέσεις ζωγραφικής, και πριν πεις κίμυνο, εγώ γνωριζα τη στοά τέχνης, την γκαλλερί στο χίλτον, τις γκαλερί στην σκουφά, τέλος πάντων δε θυμάμαι πια τώρα...
είχα γίνει γνώριμη, κι όλοι  νόμιζαν ότι απλώς μικροδείχνω, αλλά δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι πήγαινα πρώτη, και μετά δευτέρα γυμνασίου και σουλάτσαρα έτσι ανεξέλεγκτα και φανατικά στις γκαλερί της αθήνας. μερικοί με καλούσαν και στα εγκαίνεια!
την ίδια εποχή, στο αρσάκειο στην πλατεία βάθη, μου έδωσαν ένα κλειδάκι! ήταν το κλειδάκι από μια μικρή κάμαρα, που είχε μέσα ένα μουσαμά σε τρίποδο, και χρώματα, λάδια, και πινέλλα!!! ήταν το 'ατελιέ' μου στην α' ή β' γυμνασίου!!!. από τα βάθη της καρδιάς μου λέω ευχαριστώ, μα δεν ξέρω πρώτα-πρώτα σε ποιον! μπράβο σε όλους και μάλλον πρωτεργάτης σ' αυτό ήταν η κυρία Παραστατίδου...
να όμως που κάτι συνέβη. εντελώς εφηβικό ή προ-εφηβικό, που μου άλλαξε τη ζωή. φυσικά, τώρα πια καταλαβαίνω ότι αυτό ήταν η αφορμή. τα αίτια ήταν μάλλον πιο βαθιά και πιο αλλόκοτα.
αυτό που μου συνέβη ήταν ένα ανύπαρκτο -έτσι όπως το βλέπω τώρα, μα υπαρκτό και μεγάλο τότε- φλερτάκι!
στο πάρτι συμμαθήτριάς μου στην α' γυμνασίου, γνώρισα έναν μεγαλύτερό μου! θηρίο! ετών ίσως 18!!!
ο γιώργος, έτσι τον έλεγαν, μου γυάλισε εν ολίγοις. κι όχι μόνο αυτό! πιάσαμε κουβέντα! πω πω μεγαλείο για μένα...
κι ο γιώργος λοιπόν, με ρώτησε, σύμφωνα με τα πρωτόκολλα του φλερτ της εποχής:

 'γράφεις;'

κι εγώ, πώς μπορούσα να αρνηθώ; θα έχανα -σκεφτόμουν- την παρέα του!
οπότε, χωρίς δεύτερη σκέψη, είπα:

'Ναι!'

τον γιώργο μεν, δεν τον ξαναείδα ποτέ, αλλά είχα πει ένα ψέμμα! έπρεπε το ψέμμα να διορθωθεί!
κι έτσι άρχισα να γράφω ποιήματα...

γιατί ποιήματα;
γιατί κανείς δε σου μιλάει για λάθη στα ποιήματα, -κι είσαι ελεύθερος-
γιατί κανείς δεν επικεντρώνεται στο τάδε νεκρό στοιχείο του συντακτικού, -κι είσαι ελεύθερος-
γιατί κανείς δεν σου δίνει τίτλο, -κι είσαι ελεύθερος-
και γιατί έχεις μπροστά σου ένα άσπρο χαρτί και έναν τοίχο, και τίποτε άλλο,
και όντως είσαι ελεύθερος.
κι έτσι άρχισα να γράφω ποιήματα που κανείς δε γνώριζε και κανείς δεν έβλεπε. έτσι είχα διορθώσει το "ψέμμα" μου, κι αυτή η διόρθωση έχει να κάνει αργότερα με τη ζωή μου στο βέλγιο, και με τη ζωή μου γενικότερα...
συνεχίζεται...

1971. Βέλγιο, V. το σχολείο Virgo Sapiens και τα δώρα του...

στο σχολείο μου, μετά 'τις δικές μου ενέργειες', βρέθηκα στην τάξη που αναφερόταν ως 'ποεζί'. δεν καταλάβαινα γιατί την έλεγαν έτσι, νόμιζα πως σ'αυτή την τάξη βάζουν παιδιά που τα ενδιαφέρει η λογοτεχνία -πράγμα που με κάλυπτε απίστευτα-. φυσικά δεν ήταν έτσι: ποεζί ονόμαζαν την προτελευταία τάξη του λυκείου γιατί στο μάθημα της μητρικής γλώσσας, δλδ τα γαλλικά, εξηγούσαν μόνο ποιητικά κείμενα, αντίθετα από την τελευταία τάξη που ονομαζόταν 'ρετορίκ', γιατί εκεί έκαναν μαθήματα γύρω από τον πεζό λόγο.

η διδασκαλία της μητρικής γλώσσας μου άφησε μια τεράστια εμπειρία, και εδώ που τα λέμε, μου έδωσε το πάνω χέρι στη διδασκαλία μιας γλώσσας που ασφαλώς, τουλάχιστον τότε, δεν ήταν δική μου, πλην όμως ήταν μια γλώσσα που γνώριζα με το δικό μου 'βιβλικό' τρόπο.
κάθε μήνα, τα παιδιά έπρεπε να κάνουν 'κόντ ραντύ' προφορικό ένα βιβλίο γαλλικής λογοτεχνίας, όποιο ήθελαν, και αναγκαστικά είχαν διαβάσει εκείνο το μήνα.
εγώ, με τον αγώνα που έκανα να καταφέρω να γραφτώ σ'αυτή την τάξη, με τις απίστευτες ώρες να βρω τα βιβλία, να καταλάβω τι λένε, να δω τι ζητάνε από το διάβασμα, να πάρω πρέφα το λεγόμενο 'ζουρνάλ ντε κλας', πράγματα εντελώς πρωτόγνωρα, δεν είχα πάρει στα σοβαρά την ανακοίνωση για την υποχρέωση του 'κοντ ραντύ' compte-rendu...
ήρθε η σειρά μου.
τι να πω; ποιο βιβλίο είχα διαβάσει; (μεταξύ μας κανένα). πώς όμως να τους το πω, φοβόμουν πως αν το έλεγα, θα έβρισκαν πάλι ευκαιρία να με βάλουν όπως ήθελαν σε μια τάξη μικρότερη, άρα; άρα αποφάσισα να πω ΨΈΜΑ.
τελικά μερικα΄ψέματα δεν είναι και τόσο ψέματα, αλλά αυτό θα το συζητήσουμε άλλοτε, ας το έχουμε κρατούμενο.
εμένα λοιπόν, όταν ήρθε η σειρά μου κι έπρεπε να πω κάτι για το βιβλίο που είχα διαβάσει (ενώ δεν είχα καιρό να το διαβάσω τότε), θυμήθηκα ένα από τα πάμπολλα βιβλία γαλλικής λογοτεχνίας που είχα διαβάσει όταν ήμουν στην ελλάδα -θα ξαναγράψω και γι'αυτό, για το τί καθηγητές έχω γνωρίσει, αιωνία τους η μνήμη.
έτσι λοιπόν, μπροστά στα στρογγυλά μάτια της Μαντάμ Ραϊρ, είπα: ο Ρινόκερως του Ιονέσκο.
είπα ότι ο Ιονέσκο ήταν Ρουμάνος που έμαθε γαλλικά και μετά έγραφε γαλλικά -με είχε εντυπωσιάσει εμένα την ξένη αυτό, τότε που ήμουν στην ελλάδα- (κι αυτό για μένα σήμαινε ότι τα γαλλικά του Ιονέσκο ήταν πιο κοντά στο επίπεδό μου, απλά δλδ), και την απόσταση που είχε από την κοινωνία των ρινοκέρων κάποιος που δεν ήθελε να μεταμορφωθεί σε ρινόκερο, και πάλευε να κρατήσει την ταυτότητά του, και παιζόντουσαν οι φιλίες του, η ψυχή του, ανάμεσα σ'αυτόν και την κοινωνία κλπ.
- και πώς σου ήρθε να διαβάσεις θέατρο; με ρώτησε η κα Ραϊρ.
- το θέατρο, που το διαβάζεις χωρίς να βλέπεις τίποτα, αλλά διαβάζεις τις σημειώσεις πώς το επιθυμεί ο συγγραφέας του, σου επιτρέπει να μπεις σ' έναν κόσμο, να τον φανταστείς εσύ, και να τον κάνεις δικό σου. είναι πιο στενή η σχέση με το κείμενο από την παράσταση όπου βλέπεις τι έχει αποφασίσει ο σκηνοθέτης ανάμεσα σε σένα που το διαβάζεις και το συγγραφέα που το έχει γράψει.
(πράγματι, έκανα χρόνια και χρόνια μέχρι να αποφασίσω να δω θέατρο, που το διάβαζα μετά μανίας...)
τώρα, για να πω και κάποιες συμπληρωματικές αλήθειες, με γοήτευαν τα κενά που υπήρχαν στις σελίδες ενός θεατρικού έργου, όπως και τα κενά στις σελίδες της ποίησης. όταν ιδρώνεις να θυμηθείς αν το γράμμα θ είναι θ ή φ, ή αν το γράμμα 'ζ' είναι ζ ή χ, κ.ο.κ., το κενό στη σελίδα σε γοητεύει και σ'αφήνει να σκεφτείς και να συμπληρώσεις μπροστά στην ενδεχόμενη δυσλεξία σου, για τήν οποία φυσικά κανείς δεν έκανε λ΄γοο τότε.
όταν τέλειωσα την παρουσίαση του βιβλίου, η ραϊρ ρώτησε αν κάποιος από τους συμμαθητές μου είχε διαβάσει το Ρινόκερο, ή γνώριζε τον Ιονέσκο. νέκρα. τότε η ραϊρ τους είπε: να το διαβάσετε, αλλά όχι φέτος, του χρόνου... χα χα χα.
οι μετοχές μοναξιάς αλλά και ψευδούς ανωτερότητας μεγάλωναν μέσα μου.
τη μοναξιά που ένιωθα στο σχολείο την έλυνα με λάθος περιβάλλοντα, όπως το πανεπιστήμιο κι οι βιβλιοθήκες του. αυτά τα λάθος περιβάλλοντα ήταν σωτήρια για μια εξέλιξη και μια σκέψη γύρω από τη ζωή: να βρίσκεις τρόπο, όταν πολύ συχνά νιώθεις σίγουρος ότι δεν μπορείς να ενταχθείς κάπου (πικρό αυτό), να έχεις ένα δικό σου δρόμο. που τον φτιάχνεις με τα χέρια σου.
στην τάξη της 'ποεζί' είχαμε κι ένα μεγάλο όνομα. το μεθυσμένο καράβι.
θα μιλήσουμε γι'αυτό ... προσεχώς!
( :) συνεχίζεται

ενθύμια, θυμοί, και χαμόγελα

χμ, το έχασα. ποιο; θα μου πείτε. αυτό που έγραφα...
ή μήπως έχασα ένα κομμάτι της ζωής μου επειδή δεν το κατάλαβα;
ή μήπως το κέρδισα επειδή δεν το κατάλαβα, κι επειδή έτσι, τελικά, φάνηκε το μεγαλείο του καθενός...
σκέφτομαι τον χάινριχ χούσμαν, που μου έλεγε γελώντας ότι τον βάφτισαν μέσα σε κολώνια, μιας και μιλούσαμε γαλλικά, και η κολώνια στα γαλλικά λέγεται eau de cologne. ο heinrich hussmann γεννήθηκε στην κολωνία το 1908. να το βιογραφικό του:

Born: December 16, 1908 - Cologne, Germany
Died: November 8, 1983 - Brussels, Belgium

The distinguished German musicologist, Heinrich Husmann, studied musicology with Ludwig at the University of Göttingen, and with Hornbostel, Schering, Wolf, and Blume at the Humboldt University in Berlin. He received his Ph.D. there in 1932.
In 1933 Heinrich Husmann was appointed assistant lecturer at the musicological institute at the University of Leipzig. He completed his Habilitation there in 1941, and then was made its acting director in 1944. He completed a 2^nd Habilitation at the University of Hamburg in 1948. He organised its musicological institute in 1949, was a reader there from 1956 and a professor from 1958. In 1960 he became a professor of musicology at the University of Göttingen.
Heinrich Husmann's books include: Funf- und siebenstellige Centstafeln zur Berechnung musikalischer lntervalle (Leiden, 1951); Vom Wesen der Konsonanz (Heidelberg, 1953); Einführung in die Musikwissenschaft (Heidelberg, 1958); Grundlagen der antiken und orientalischen Musikkultur (Berlin, 1961).Source: Baker’s Biographical Dictionary of 20^th Century Classical Musicians (1997) Contributed by Aryeh Oron (July 2007)

 για τα 60 του χρόνια, έγραψαν, διαπρεπείς μουσικολόγοι από όλα τα μέρη του κόσμου, έναν τόμο γι'αυτόν:

Becker & R. Gerlach, editors: Speculum musicae artis: Festgabefiir Heinrich Husmann (Munich, 1970)

είχε σταθεί για χρόνια επτά μέντοράς μου. αιωνία του η μνήμη, θα ξαναγράψω πάλι και πάλι γι'αυτόν.
μουσικολόγος ειδικευμένος στη μεσαιωνική μουσική, κυρίως την ανατολική, αλλά με εντελώς απόλυτες γνώσεις και για το γρηγοριανό μέλος, και χίλια δυο άλλα, είχε στην ελλάδα δυο αγαπημένους φίλους: τον σίμωνα καρρά, τον αείμνηστο, και τον πολύ φοβερό ιεροψάλτη αγγελόπουλο, τους είχα γνωρίσει και τους δυο, μαζί του και μαζί με τον αδελφό μου.
είχε αντίθετες απόψεις, με κάποιον άλλον, έλληνα μουσικολόγο, φοβερό επίσης επιστήμονα και ιεροψάλτη, τον στάθη, καθηγητή πανεπιστημίου.
μια φορά που είχε έρθει ο γρηγόρης στάθης, ιεροψάλτης χοράρχης με τη χορωδία του στις βρυξέλλες, ο χούσμαν με είχε πάρει μαζί του να πάμε στο ρεσιτάλ που είχαν δώσει στη μητρόπολη των βρυξελλών, τον γοτθικό ναό σάν μισέλ...
αχ, που είναι τα χρόνια, τα ωραία χρόνια, που είχες λουλούδια μεσ' στην καρδιά, κλπ κλπ.
με πήρε σχεδόν από το χέρι, για να συγχαρούμε μαζί το στάθη και τη χορωδία του.

είχαν ακριβώς αντίθετες αντιλήψεις για θέματα μουσικής.
ο στάθης, καλή του ώρα, δε θέλησε να δώσει το χέρι στο χούσμαν, γελάω που το σκέπτομαι, γιατί τον ξέρω το στάθη και τον αγαπώ, και την αείμνηστη γυναίκα του, και τη μια από τις κόρες τους.
ο στάθης είναι φοβερός μουσικός, ιεροψάλτης και μουσικολόγος. γεννήθηκε το 1939, ο χούσμαν γεννήθηκε 30 χρόνια πριν, το 1908. ο γέρος πλέον και σοφός χούσμαν, παρόλο που δε συμφωνούσαν σε πολλά, πήγε να τον συγχαρεί, κι ο φίλος τώρα στάθης, αρνήθηκε τότε, νέος ων και σπαθάτος, να του δώσει το χέρι!
όπως καταλαβαίνετε, αυτό έγινε σιγά σιγά ένα μεγάλο μάθημα για μένα.
μου καρφώθηκε και δε μου ξεκαρφωθεί ελπίζω ποτέ, ότι,

μπορείς να είσαι εναντίον μιας θεωρίας ή μιας τοποθέτησης, μπορείς να διεκδικείς ότι με τα επιχειρήματά σου έχεις δίκιο, ή μπορεί και να κάνεις και λάθος επιμένοντας. 

ΑΥΤΌ ΔΕΝ ΈΧΕΙ ΣΗΜΑΣΙΑ.

ΣΗΜΑΣΊΑ ΈΧΕΙ ΝΑ ΑΓΑΠΑΣ ΜΕ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΑ ΤΗΝ ΈΡΕΥΝΑ

και να παίζεις με τις αλήθειες, τα επιχειρήματα, τα ευρήματα, τα ευφυολογήματα καμιά φορά, τους κοινούς τόπους, τις ιδέες, τις ιδεολογίες, χωρίς να καταδικάζεις κανέναν!!!

να κι εγώ τώρα, κοντά στα εξήντα.
χτες, προέδρευα σε μια ημερίδα, όπου ένας υπέροχος μουσικολόγος και μουσικός, ο Nidaa Abou Mrad, εξέφραζε γνώμες που δεν ανταποκρίνονταν στη σκέψη όλων. κάποιοι από το ακροατήριο εξέφρασαν τις δικές τους γνώμες.
τι να σημαίνει αυτό;
ότι είχε άδικο ο ομιλητής; όχι βέβαια. ότι είχαν άδικοι οι παρεμβαίνοντες; όχι βέβαια!
τι να σημαίνει λοιπόν αυτό;
ότι, με το διάλογο προοδεύει η επιστήμη.
και: ότι η άγνοια χαλί πρέπει να γίνεται, να το πατάμε για να προχωράμε. το χαλί αυτό είναι ζεστό το χειμώνα και δροσερό το καλοκαίρι.
η άγνοια είναι κάτι που πρέπει πάντα να το παίρνεις με το μέρος σου, να το θεωρείς δικό σου, κι όχι να γελάς ειρωνικά και να νομίζεις ότι η άγνοια είναι μακριά σου.

να, αυτά ήθελα να πω.
πέρασα υπέροχα χτες. όντως.

 

ελλάς το μεγαλείο σου και πώς κόβονται γέφυρες για τη χώρα μας

λοιπόν, ένας 'γνωστός' μου, πήρε ένα βραβείο από άλλη χώρα.
έγραψαν στο πανεπιστήμιό του, σε συγκεκριμένα πρόσωπα (που μάλιστα τον είχαν ρωτήσει ποια είναι ονομαστικά). η επιστολή είχε ως εξής:


τάδε πανεπιστήμιο δυτικής ευρώπης
τάδε καθηγητής
διευθυντής της τάξης των Γραμμάτων της τάδε βασιλικής Ακαδημίας της τάδε χώρας

επιστολή με κόκκινη σφραγίδα που γράφει 'COPIE' , δλδ 'αντίγραφο'. 

τάδε πόλη, 

ημερομηνία 2008.

 
κύριε καθηγητά,
αγαπητέ συνάδελφε,

έχω τη μεγάλη ευχαρίστηση να σας ανακοινόσω ότι η ετήσια επιβράβευση του τάδε οργανισμού που ίδρυσε η Ακαδημία μας το 1925, που έχει ως σκοπό την ανάπτυξη του τάδε τομέα, αποδίδεται φέτος στον τον κ. τάδε, καθηγητή του ιδρύματός σας.

ο κ. τάδε δεν είναι άγνωστος στη χώρα μας, όπου και έχει σπουδάσει. μάλιστα, το έτος 1993, του αποδόθηκε το βραβείο τάδε (άλλο βραβείο). η τωρινή δεύτερη επιτυχία καταδείχνει την αξιοσύνη του προσωπου ως προς την ανάπτυξη της  επιστήμης που υπηρετεί, και οι εργασίες του εντυπωσίασαν την επιτροπή της οποίας έχω την τιμή να προϊσταμαι.

δεχθείτε, κύριε καθηγητά, αγαπητέ συνάδελφε, την έκφραση της εκτίμησής μου

καθηγητής τάδε.
----------------
κανείς όμως δεν απάντησε. καμιά συνέχεια δε δόθηκε σε ανθρώπους που θα επιθυμούσαν συνεργασία. κρίμα.

1971. Βέλγιο V. Andre et Helene Luyckx, ...

σιγά σιγά γνωριστήκαμε με έλληνες φοιτητές, χάρη στον αδελφό μου, φοιτητή ήδη.
ψάχναμε και για ορθόδοξη εκκλησία. η Μαρία Πετρίδου, που μόνο με κεφαλαία της καρδιάς μου θα μπορούσα να γράψω, είχε πει στη μάνα μου, πριν φύγουμε από την Ελλάδα: "και στην ορθοδοξη εκκλησία! και ψωμί να μην έχετε, να πηγαίνετε!". η μάνα μου δεν το πίστευε αυτό, ναι, φτωχοί είμαστε, αλλά είχαμε πάντα φαγητό και πολλά άλλα. κάπως άρχιζε να επαληθεύεται αυτό το ψωμί, καθότι η εκκλησία ήταν στις βρυξέλλες, σε άλλη πόλη, και τα κόμιστρα αρκετά. όμως, θεός σχωρέστην η μάνα μου, είχε αρχές. βρήκαμε όμως και μια ρωσική ορθόδοξη εκκλησία στη λουβαίν, σ'ένα διαμέρισμα στον τοίχο της μεγάλης φυλακής της λουβαίν

η εκκλησία λειτουργούσε μια φορά το μήνα, οπότε πηγαίναμε εκεί και γλυτώναμε τα εισητήρια. οι ρώσοι κατενθουσιάστηκαν που υπήρχαν έλληνες στη λουβαίν. πολύ ωραία παρέα κάναμε! ανάμεσά τους ήταν κι ένα γλυκούλικο μωρό, ο λιόσα!!! χοντρούλικο ρωσάκι με μεγάλα μάτια και στρογγυλό κεφάλι, η μαμά του τον κρατούσε πάντα αγκαλίτσα, ο μπαμπάς του ο σέργιος ήταν καθηγητής φλαμανδικών, δλδ φιλόλογος, σε σχολείο, και συγχρόνως διάκονος.

χμ! πάντα ο πατήρ σέργιος έστελνε ένα καρτολίνο με την ημερομηνία της λειτουργίας, με τα ωραία πλαγιαστά καλλιγραφικά του γράμματα....

μεγάλη ιστορία ο πατήρ σέργιος, θα γράψω κάποτε γι'αυτόν τον αγιασμένο άνθρωπο, που πέθανε μητροπολίτης παρισιού...

μια μέρα, μάθαμε ότι ο κύριος Λόυξ, πρόξενος των ελλήνων φοιτητών της λουβαίν, προσκαλούσε όλους τους έλληνες φοιτητές για να μας γνωρίσει στο εσθιατόριο απέναντι από το σατό ντ'αραμπέργκ, ένα μαγευτικό μέρος. πήγαμε. ο κύριος Λόυξ ήταν καθηγητής στερεάς φυσικής ή κάτι τέτοιο στο πανεπιστήμιο της λουβαίν. η μητέρα του ήταν ελληνίδα, ήξερε άπταιστα ελληνικά, ήταν ένας ασπρομάλλης εξαιρετικά ευγενικός, καλοσυνάτος, σοφός...

στεκόταν με ευγένεια και μάθαινε ότι ήθελε να του πει ο καθένας: τι σπούδαζε, από πού ερχόταν, πώς τα πάει...

στο μοναχικό μας σπίτι την άλλη μέρα, δευτέρα απόγευμα, χτύπησε το κουδούνι της εξώπορτας!!!

για πρώτη φορά.

απάντησα εγώ.

η φωνή έλεγε:

είμαι ο Ανδρέας Luycx, πρόξενος της λουβαίν. ήρθα να βοηθήσω τον αδελφό σας.

και να σου ο κύριος Λόυξ, όπως τον λέγαμε εμείς, αυτός πρόφερε Luyckx, καθηγητής Πανεπιστημίου, ερχόταν σπίτι κρατώντας το τεράστιο βιβλίο χημείας του Μόρτιμερ, που είχαν οι πρωτοετείς της ιατρικής.

ο κύριος Λόυξ μας είπε: οι έλληνες φοιτητές στην ιατρική αποτυγχάνουν εξαιτίας του μαθήματος της χημείας. ήλθα λοιπόν να βοηθήσω τον αδελφό σας!!!

και όντως, έκανε μαθήματα χημείας στον αντρέα, χωρίς να του το ζητήσουμε, χωρίς να πάρει ποτέ του χρήματα!

ΠΟΤΈ ΔΕΝ ΈΧΩ ΦΕΡΘΕΙ ΕΓΏ ΜΕ ΤΟΣΗ ΚΑΛΟΣΥΝΗ.

κι ούτε έχω δει ποτέ άλλοτε κάποιο φίλο ή συνάδελφο να φερθεί με τέτοια καλοσύνη, όπως ο αείμνηστος αυτός άνθρωπος.

μόνο κάποτε, τη δεκαετία του ενενήντα, είχα βοηθήσει μια κυρία στο πανεπιστήμιο. αυτή είχε συγκινηθεί, και μου είπε:

ξέρετε, τέτοια συμπεριφορά δεν μου έχει ξανατύχει εδω. 

δάκρυσε, κι έψαξε στην τσάντα της λέγοντας:

ξέρετε τι μου θυμήσατε τώρα; έναν άνθρωπο, που κάποτε είχα μελετήσει εκεί που ήταν αυτός πρόξενος, και κουβαλώ μια φοιτητική βεβαίωση που έχει υπογράψει -και βέβαια σωστά καταλάβατε, η κυρία έβγαλε από την τσάντα της ένα έγγραφο με συγκινησιακή αξία, ήταν υπογραγραμμένο από τον κύριο Λόυξ...

τι να πεις τώρα, τι άλλο παρά μόνο ότι είσαι φτωχός μα στο καπελάκι της ζωής που έχεις μπροστά σου πέφτει η ελεημοσύνη του Θεού και των ανθρώπων τόσο πολύ, τόσο όμορφα, τόσο διδακτικά.

μετά από τέτοια, όλα είναι λίγα.

1971. Βέλγιο, IV

να λοιπόν, που βρέθηκα σε γαλλόφωνο σχολείο, σε τάξη που θεωρούσα ότι έπρεπε να πάω. οι δυσκολίες ήταν αρκετές, και παντός τύπου: τα βιβλία δεν είναι δωρεάν στο βέλγιο. οι μαθητές εκεί εξασφαλίζουν αγορά σε τιμή εξευτελιστική τα βιβλία των μαθητών που τελείωσαν την τάξη όπου θα πάνε αυτοί. εγώ όμως, που είχα φτάσει ένα-ενάμισυ μήνα αργότερα στο σχολείο, δεν είχα, ούτε ήξερα αυτή τη δυνατότητα. τα βιβλία της δευτεροβάθμιας μας φάνηκαν πανάκριβα. αφού δεν μπορούσαμε να τα αγοράσουμε όλα, κι αφού εγώ είχα την πρακτική του 'βιβλιοθήκη' (η πρακτική του 'βιβλιοθήκη' είναι, πχ, η συνήθεια που είχα αποκτήσει ήδη στο ατίνα, από τα 14, να μπαίνω σε δημόσιες βιβλιοθήκες και να βρίσκω ό,τι πέσει μπροστά μου, έτσι έχω ακόμη ένα αγαπημένο τετράδιο με αντιγραμμένο όλο τον εθνικό ύμνο στις πρώτες είκοσι σελίδες, και δε θυμάμαι ποια συλλογή του σαχτούρη, στις υπόλοιπες -ο συνδυασμός φανέρωνε ότι οι επιλογές ήταν τυχαίες και γι' αυτό σπουδαίες-). η λουβαίν, φοιτητούπολη, ήταν γεμάτη βιβλιοθήκες. έτσι, στο μάθημα των αρχαίων ελληνικών που κάναμε σοφοκλή και όμηρο, δεν αγόρασα βιβλία, σκόπευα να αντιγράψω τα κείμενα από βιβλιοθήκες, φτωχοί γαρ ήμασταν όντως, και μάλιστα για τρία άτομα που δεν εργάζονταν στο βέλγιο, και περίμεναν ο συχωρεμένος ο πατέρας μου να κάνει 2 και 3 δουλειές για να μας στέλνει από την ελλάδα χρήματα.
οι βιβλιοθήκες είχαν κάτι μαγικό παντού για μένα.
κι έτσι αποφάσισα πως θα πάω πανεπιστήμιο για να έχω ευκολότερη πρόσβαση στο μαγικό κόσμο τους, πιο νωρίς από τα 18 μου. κι αφού, ένα μήνα πριν, είχα καταφέρει εντελώς μόνη μου, να πάρω ένα 'μαγικό' χαρτάκι από δεν ξέρω ποιον από το υπουργείο παιδείας του βελγίου που έλεγε 'η δεσποινίς κονδύλη μπορεί να πάει σε όποια τάξη του σχολείου επιλέξει η ίδια', σκέφτηκα ότι θα πάω να γραφτώ στο πανεπ, στα 16 μου, και θα τελειώνω και το σχολείο, και θα κάνω και τον κόκκορα στο πανεπ. χα χα χα, για ποια περνιόμουνα ή περνιέμαι...
είχε όμως απόλυτη σχέση με την πραγματικότητα αυτό που ζητούσα: με είχαν ξεριζώσει από τον κόσμο μου, τις συμμαθήτριές μου, την πόλη μου, τη γλώσσα μου, κι είχα βρεθεί σ' ένα σχολείο όπου δεν είχα καμιά επαφή με συμμαθητές, βαριόντουσαν ν'ασχοληθούν μ΄ένα κομπλεξικό περίεργο άτομο που πρέπει να του πεις δυο και τρεις φορές κάτι για να καταλάβει (γιατί είπαμε, και μέχρι τώρα, η σχέση μου με προφορικό λόγο σε οποιαδήποτε γλώσσα είναι περίεργη έως αδύνατη). τώρα βέβαια τα γαλλικά είναι η δεύτερη γλώσσα μου, μη σας πω και η πρώτη μερικές φορές. τότε όμως; μπορεί να είχα διαβάσει σχεδόν ολόκληρη μια επιτομή γαλλικής λογοτεχνίας από το πρωτότυπο, όμως δεν μπορούσα να μιλήσω σχεδόν καθόλου, γιατί δεν μου ήταν δυνατόν να ακούσω καθαρά τι  μου έλεγαν. αφού λοιπόν ήμουν περιθώριο στο σχολείο, ήταν ασυνείδητα πολύ λογικό να επιδιώξω να βρω ένα άλλο περιβάλλον, που ενδεχομένως, να με κάλυπτε σε κάτι.
να μαι λοιπόν, μόνη μου τετάρτη μεσημέρι, στο πανεπ.
(τετάρτη μεσημέρι, γιατί όπως γνωρίζετε τις τετάρτες το σχολείο τελείωνε κάπου στις 12.)
γραμματεία ξένων φοιτητών, διευθυντής, ντ'υντεκέμ, φαντάζομαι έχει πεθάνει τώρα, ένας ευγενέστατος άνθρωπος.
το πρώτο πράγμα που του είπα ήταν η ...συστατική μου παρουσία: ο αδελφός μου ήταν φοιτητής της ιατρικής εκεί!
χαμογελούσε πάντα -ας δικιολογήσω ίσως έτσι τον τρόπο που με κοίταζε, ως ένα πολύ περίεργο μυρμήγκι και τι να θέλει αυτό-
του είπα εν ολίγοις ότι θέλω να γραφτώ στο πανεπιστήμιο, θα παρακολουθώ τα σχολικά μαθήματα για να τελειώσω το λύκειο, αλλά, αν γραφόμουν στο πανεπ,
α' θα είχα φοιτητικό εισητήριο για να πηγαίνω στην πατρίδα μου
β' θα είχα πρόσβαση στις βιβλιοθήκες του πανεπιστημίου
γ' κατόπιν συνεννόησης με καθηγητές που θα με δέχονταν στο μάθημά τους εάν αυτό ήταν δυνατόν από άποψη ωρών (δλδ μετά τις 4 το απόγευμα που τελείωνε στο σχολείο), θα μπορούσα να μάθω πράγματα που μου λείπουν και με ενδιαφέρουν.
μη σας τα πολυλογώ, δεν τα θυμάμαι και καλά όλα, θυμάμαι μόνο ότι έλεγε 'γουελ γουελ γουέλ' ενώ δε μιλούσαμε αγγλικά, δεν αποκλείεται να με κορόϊδευε για το θράσος μου...
όμως μετά τη συνομιλία μας, εγώ περίμενα και προσευχόμουν μόνη μου στις τεράστιες 'αλ' του μεσαιωνικού πανεπιστημίου, με τις κολόνες και τα σκαλοπάτια.
:)
επέστρεψα σπίτι μου ευτυχισμένη. ίσως έχω ακόμη αυτή την πανέμορφη φοιτητική ταυτότητα με μια παιδική φατσούλα από τις φωτο που είχαμε από ελλάδα...
τι να καταλάβει κι η δόλια η μάνα μου... τα γεγονότα φαίνονταν να την ξεπερνούν, καθόλου άσχημα όμως!
έτσι έγινα ερμής! φτερά στα πόδια! το πρωί σχολείο, το μεσημέρι σουλάτσο στα δάση, παλάτια, νεκροταφεία, ό,τι φανταζόσαστε γύρω από τη μικρή μεσαιωνική πόλη, μιας και το φαγάκι μου δεν το έτρωγα σχολείο, το σχολείο νόμιζε ότι πήγαινα στη μαμά μου, η μαμά μου πίστευε ότι έμενα σχολείο :) πήγαινα λοιπόν όπου μου άρεσε, σουλάτσαρα και πάντα με γρήγορο βήμα για να προλαβαίνω να κάνω πιο πολλά πράγματα σε λίγο χρόνο, έτρωγα τις 'ταρτίνες' που μου έβαζε η μαμά για το σχολείο όπου ήθελα, γυρνούσα σχολείο για τα απογευματινά μαθήματα, και μετά, γύρω στις 4 και κάτι, βουρ για το σπίτι: φαγητό και φευγιό στο πανεπιστήμιο. θαύμαζα και κάτι περίεργα άσπρα χαρτιά Α3 για 'κονφεράνς'. τι ενδιαφέροντα θέματα!
ένα από το πρώτα ήταν για ένα θέμα που μου άρεσε πολύ πολύ και που λεγόταν 'φιλοσοφία', κι εγώ που περνιόμουνα για σπουδαία επειδή δεν ήμουν τίποτα, θεωρούσα ότι έπρεπε να μου αρέσει.

να λοιπόν που έμπαινα στον ωραίο κήπο με τα χαλίκια στις αλλέες, ανέβαινα στα σκαλάκια που βλέπετε στο βάθος, η πόρτα έτριζε, κι εγώ έμπαινα σ' ένα κόσμο όπου κανείς δεν μπορούσε να με πει παρείσακτη, αλλά σίγουρα κανείς δεν είχε και σχέση μαζί μου, αν αυτή δεν χτιζόταν έτσι, και για το γούστο των δυο μας!
έτσι άρχισα να έχω επαφή με ανθρώπους που δεν σνόμπαραν.
με ανθρώπους που βοηθούσαν.
σ'ένα λοιπόν από τα Α3 χαρτάκια στον τοίχο, έλεγε Levinas. σιγά μη και τον ήξερα! όμως έλεγε κάτι για μια σειρά μαθημάτων. κι εγώ βρέθηκα εντελώς ψαρωτικά, να παρακολουθώ μαθήματα αυτού του μεγάλου φιλοσόφου, που ερχόταν από το παρίσι κάθε βδομάδα. αυτός έκανε μια διάλεξη, οι περισσότεροι ακροατές ήταν καθηγητές, υπήρχαν και λίγοι φοιτητές, υπήρχα κι εγώ που δε με γνώριζε φυσικά ούτε ο θυρωρός της πολυκατοικίας μου!
φυσικά και δεν καταλάβαινα όλα όσα έλεγε ο λεβινάς!
http://en.wikipedia.org/wiki/Emmanuel_Levinas
όμως συλλάμβανα κάτι ομορφιές! πράματα που με θάμπωναν, και μπορούσα να καταλάβω. έτσι, και μέσα από τις κουβέντες που ακολουθούσαν, άκουγα φυσικά για διάφορα ρεύματα, ανθρώπους, κλπ, κι έβλεπα και κάτι άλλο: πόσο ζωντανοί ήταν οι πρόγονοί μου. οι γονείς μου στη γλώσσα. ο σωκράτης, ο πλάτωνας, οι νεοπλατωνικοί, κλπ κλπ κλπ.
ήμουνα πια δεκτή σε οποιαδήποτε πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη. περνούσα ώρες χαζεύοντας!
αυτές οι 'ώρες χαζεύοντας' ήταν η καλύτερη παιδαγωγική μέθοδος που γνωρίζω.
γιατί, όταν στα 18 βρέθηκα στη φιλολογία, δεν είχα πρόβλημα να ξέρω πώς έγραφαν γαλλικά τον 17ο αιώνα. οι γαλλόφωνοι συμφοιτητές μου τα μάθαιναν με απέχθεια, εγώ τα είχα μάθει γιατί άνοιγα ό,τι βιβλίο μου έπεφτε στο χέρι από το χάζεμα (σκεφτείτε βέβαια και δώστε στη λέξη χάζεμα μια άλλη έννοια), ήξερα μέσες άκρες τι είναι 'πηγές', τί είναι 'αννάλ', τι είναι 'εντισιόν αλμπίν', τι είναι 'πατρολογία γρέκα, πατρολογία λατίνα, πατρολογία οριεντάλις', βλέπεις αυτά, οι λεγόμενες πηγές και ανάλ, τα είχαν στα μπαλκόνια της μεγάλης αίθουσας της κεντρικής βιβλιοθήκης, κι εγώ ανέβαινα εκεί και χάζευα τους κάτω, αλλά και άνοιγα ό,τι βιβλίο μου έπεφτε στο χέρι...
από το χάζεμα προέκυπταν και κάποιες συνδέσεις. έτσι έμαθα, 'εντισιόν αλμπίν', αίθουσα πολυτίμων εκδόσεων, συζητήσεις με τους ελάχιστους καθηγητές που βρίσκονταν εκεί και θεωρούσαν πολυ περίεργη την παρουσία μου.
έτσι γνώρισα τον πουγιάρ, αιωνία του η μνήμη, μπαμπά της ιζαμπέλ της συμμαθήτριάς μου, καθηγητή γαλλικής λογοτεχνίας ειδικευμένο στον ρομαντισμό, και δυο χρόνια αργότερα καθηγητή μου. αυτός καθόταν με τις ώρες να μου μιλάει. μου είχε δώσει το ελεύθερο να χτυπώ την πόρτα του γραφείου του, και με κράταγε να μου μιλά για βιβλία. ομολογουμένως τον είχα εντυπωσιάσει από ό,τι τολμώ να καταλάβω τώρα, γιατί είχα διαβάσει, ανοίξει, φυλλομετρήσει, ακούσει, πολλά και διάφορα.
τι ωραίο που είναι αυτό το 'πολλά και διάφορα'!
σου επιτρέπει να ξέρεις ότι δεν ξέρεις τι σου γίνεται, αλλά δεν πειράζει! αφού αυτά είναι τόσο πολλά, φυσικό είναι εσύ να μην ξέρεις τίποτα.
είναι μια μορφή ευτυχίας.
κι εγώ είχα πολλές ώρες ευτυχίας.

μερικά διδάγματα.1.

τότε βέβαια δεν είναι τώρα. θυμηθείτε αυτή την κουβέντα.

το απολυτήριο του σχολείου μου ήταν ένα χαρτάκι κατά κυριολεξία. εγώ που είχα μάθει στο ελλάντα ότι κάθε απολυτήριο το κόλλαγες στον τοίχο, μου φαινόταν πολύ περίεργο.
με ταρακούνησε για να μη δίνω σημασία σε κανένα έγγραφο αναλόγως μεγέθους, και σε καμιά προσωπικότητα αναλόγως ύφους. μεγάλο δίδαγμα αυτό.
για τη διαφορά και μάλιστα την αντίθεση μεταξύ ύφους και ήθους διδάχτηκα και μέσα στο σχολείο και εκτός.
η γραμμή που τα ξεχωρίζει αυτά τα δυο είναι η ευγένεια. ο απαράβατος αυτός κανόνας που λέγεται 'πολιτές' στα γαλλικά, και που είναι ο μοχλός: αν έχεις ευγένεια και φέρεσαι πάντα ευγενικά, δεν έχεις ύφος. όταν έχεις ύφος, όποιος και να είσαι, είσαι ένας μαλάκας ψεύτης, ένας φτωχός και κακομοίρης μαλάκας που κάτι προσπαθείς που δεν είναι αληθινό. για το λόγο αυτό βέβαια, δεν έχεις ήθος. απλό, έτσι δεν είναι;
αργότερα, όταν έβλεπα να ανεβαίνουν στο βήμα σοφοί άνθρωποι, και να μη τους ενδιαφέρει η διαφορά ανάμεσα στον έναν που φόραγε παπιόν και το διπλανό του που φόραγε τι-σορτ κοντομάνικο απέξω και μακρυμάνικο από μέσα, και που μιλούσαν και μας διαφώτιζαν για χίλια δυο, καταλάβαινα ότι αυτό είναι μια προσωπική διαφορετική ματιά στα πράγματα.
η ευγένεια δεν καλλιεργούσε μόνο το ήθος, αλλά έκανε τη διαφορά και με τη βαρβαρότητα. υπήρχε βαρβαρότητα, και προφανώς υπάρχει και ακόμη βαρβαρότητα στη βελγική κοινωνία, να σας φέρω κάποια παραδείγματα:
1. συμμαθήτρια στο σχολείο ρωτάει τη διπλανή της ποιο χρώμα της αρέσει. κάποια άλλη συμμαθήτρια λέει 'εμένα μου αρέσει το τάδε'. η πρώτη γυρνά προς αυτήν και λέει: 'μα, πώς ανακατεύεσαι;'
2. νοσοκομειακό αυτοκίνητο περνά από έναν δρόμο όπου ένας μαροκινός χτυπά ανηλεώς τη γυναίκα του, που προσπαθεί να ξεφύγει, και πέφτει στη μέση του δρόμου. το νοσοκομειακό σταματά να μην την πατήσει, ο άντρας της την πιάνει, συνεχίζει να τη δέρνει αγριεμένος, και το νοσοκομειακό προσπερνά!!!
στην ευγένεια, υπήρχε μια σαφής διαφορά: μάθαινες να έχεις τρόπους που είχαν πραγματικό αντίκτυπο μέσα σου.
μάθαινα κι εγώ τρόπους.
όταν βλέπαμε κάποιον στο διάδρομο -που ήταν το νυφοπάζαρο του σχολείου- πάντα χαιρετούσαμε.
ποτέ σκέτο 'μπονζούρ', πάντα 'μαντάμ, μεσιέ' σκέτο, ή 'μπονζούρ μαντάμ', 'μπονζούρ μεσιέ'.
σε κάποια φάση, δε θυμάμαι ποια τάξη ήμουν, περνούσε η μαντάμ κλού, καθηγήτρια ιστορίας από το διάδρομο. με κοιτά, την κοιτώ, και της λέω: 'μπονζούρ μαντάμ'. μου απαντά: 'μπονζούρ ελενά' (γελάω ακόμη που το σκέφτομαι, τώρα στα πενήντα φεύγα). αυτό επαναλήφθηκε τουλάχιστον 6-7 φορές σε διάστημα εικοσάλεπτου διαλείμματος! η αντίδραση ήταν πάντα η ίδια και από μεριάς μου και από μεριάς της. στο ίδιο διάλειμμα 2-3 φορές πέρασε και η αγγλικού. στο τέλος ήρθαν και οι δυο γελώντας και μου είπαν πως είχαν βάλει στοίχημα για τους κανόνες ευγένειας. η μαντάμ καλού κέρδισε το στοίχημα, γιατί χαιρετούσα πάντα με τον ίδιο τρόπο, κλπ κλπ. χα χα χα...

η μαντάμ κλού είχε πολύ πλάκα, ήταν ευγενέστατη, ήταν η καθηγήτρια σύγχρονης ιστορίας, δίδασκε τους παγκόσμιους πολέμους και εξηγούσε στο καθολικό σχολείο που είμαστε και όπου πολλοί έφριτταν, τι σήμαινε και πώς γινόντουσαν οι βιασμοί!!! μερικά παιδιά τύπου 'γκαρίτ', δεν άντεχαν. τότε η μαντάμ καλού ρωτούσε με αφέλεια: 'πώς, νταμιέν, δεν τα έχετε φανταστεί αυτά; κι όμως, συμβαίνουν, δεν καταλαβαίνω πώς σας σοκάρουν τόσο!'
γιατί άραγε ήταν τόσο προκλητική η μαντάμ καλού;
το έμαθα χρόνια αργότερα, όταν είχα φύγει από το σχολείο.
η μαντάμ κλού και η μαντάμ μανέ, καθηγήτριες στο σχολείο μας, ήταν παντρεμένες με δυο καθηγητές του καθολικού πανεπιστημίου. κι όταν είσαι καθολικός, και μάλιστα τότε και μάλιστα στο βέλγιο, διαζύγιο γιοκ! ε λοιπόν, και οι δυο πανεπιστημιακοί βρήκαν δύο ωραίες φοιτήτριες, τις πήραν και πήγαν να συνεχίσουν καριέρα σε πανεπιστήμια του καναδά.
οι καθηγήτριες έμειναν στο σχολικό και πανεπιστημιακό περιβάλλον. η πρώτη αντιμετώπιζε πολύ έξω καρδιά την κατάσταση.
η δεύτερη, η μαντάμ μανέ, ήταν καθηγήτρια κλασικών, δλδ ελληνικά και λατινικά. η ευγένειά της ήταν όντως υπέροχη.
αυτή, βλέποντας τη μοναξιά μου, και με την μεγάλη αγάπη που είχε για την ελληνική λογοτεχνία -σοφοκλής και όμηρος κυρίως- αγαπούσε κι εμένα που ήμουν ελληνίδα.
στο τέλος της χρονιάς με ρώτησε αν θα πάμε στην ελλάδα, πότε, κλπ. όταν έμαθε πως θα είναι η πρώτη φορά που θα ταξιδέψουμε με αεροπλάνο η μαμά, ο αδελφός μου κι εγώ, μου είπε:
πείτε στη μαμά σας, και δε θέλω αντιρρήσεις, ότι θα έρθω την τάδε ώρα με το αυτοκίνητό μου και θα πάμε μαζί στο αεροδρόμιο...
ήρθε στο σπίτι μας, δεν ανέβηκε επάνω, περίμενε, φορτώσαμε, μας πήγε στο αεροδρόμιο κι έμεινε μέχρι να τελειώσουν όλες οι διαδικασίες. γυρνώντας σε κάποια φάση να τη δω, τη βλέπω να μας περιμένει σε ένα πάγκο. πιο σκοτεινά, πιο λυπημένα, πιο θλιμμένα μάτια δεν είχα ξαναδεί ποτέ!!!
απόρησα, γιατί δεν ήξερα τίποτε από τη ζωή της.
χρόνια μετά έμαθα την εγκατάλειψη, και πως αυτή, για να μην πληγώσει τα παιδιά της, κράτησε το επίθετο του συζύγου της, κι αυτό την πλήγωνε καθημερινά...
έτσι γνώρισα και ήρωες!
-όλοι μας γνωρίζουμε ήρωες, αλλά μερικές φορές δεν το ξέρουμε. η ευγένεια βοηθά στην αναγνώριση, γιατί σε κάνει πιο υπομονετικό.
έτσι όταν ανέχτηκα το βρισίδι από μια φοιτήτρια, έμαθα τι σημαίνει ηρωίδα και τι σημαίνει ευγένεια...
κι αργότερα, αυτή τη δεκαετία, η αείμνηστη μαργαρίτα δαλμάτη, κορυφαία προσωπικότητα, είπε στον αγαπημένο της ταρζάν, τον θωμά τον καραχάλιο τον τσεμπαλίστα: 'άμα γνωρίζεις την ελένη, τότε και ο πιο ευγενικός άνθρωπος του κόσμου σου φαίνεται γαϊδούρι'... αχ, αχ... πού να είναι η αλήθεια και πού το ψέμμα... μπορεί εγώ μεν να λέω αλήθεια, αλλά η αλήθεια πού να βρίσκεται; στην πραγματικότητα ή στην επιείκεια μιας μεγαλειώδους ψυχής όπως η μαργαρίτα δαλμάτη;
έχω κι άλλα να γράψω, αλλά τώρα θα παω στη λαϊκή. καλημέρα σας.

1971. βέλγιο, ΙΙΙ.

να λοιπόν που βρήκα σχολείο.
το πρόβλημα όμως παρουσιάστηκε ήδη τη δεύτερη μέρα.
επειδή πάντα είχα πρόβλημα με τις γλώσσες, κι έχω ακόμη, διάβαζα μεν γαλλικά, αλλά ομιλία γιοκ -περίπου! δύσκολα. κυρίως δεν καταλάβαινα εύκολα τα προφορικά.
έτσι, εντελώς απόλυτα, η διεύθυνση του σχολείου αποφάσισε να με κατεβάσει μία τάξη, ώστε, σύμφωνα με αυτούς, να τα καταφέρω πρώτα με τη γλώσσα και μετά με τα υπόλοιπα. η μητέρα μου που της το μετέφρασα, συμφώνησε απολύτως μαζί τους. η σκέψη της ήταν να με προφυλάξει από την πολλή κούραση.
επαναστάτησα.
μια ζωή άκουγα ότι έπρεπε να με κρατήσουν από το σχολείο 'γιατί κουραζόμουν', να με πάνε μια τάξη κάτω, πάνω, δεξιά, αριστερά, δεν ξέρω τι, κάτι δεν έστρωνε μαζί μου. έτσι και στην ελλάδα άκουγα το τροπάριο αυτό. πάντα γινόμουν έξαλλη όταν το άκουγα.
και τώρα αποφάσισα ότι όχι, αυτό είναι άδικο. αρκετά! με είχαν πάρει από τις φίλες μου, το σχολειάκι μου (στο αρσάκειο πήγαινα στην αθήνα), τις εκθέσεις μου, την πόλη μου, και θα με κατέβαζαν και μια τάξη! ε, όχι!
(τα έχω ξαναγράψει βέβαια αυτά, αλλά δε με νοιάζει, τα ξαναγράφω, τι σόι απελευθέρωση θα ήταν το γράψιμο αν δε γράφεις ό,τι θες;)
κι επειδή δεν έβρισκα το δίκιο μου πουθενά, τώρα, αποφάσισα να πάω στον υπουργό παιδείας του βελγίου να του πω: δε μαθαίνουν περισσότερα γαλλικά σε μια τάξη λιγότερο, το ίδιο θεωρούνται ότι τα ξέρεις. ας μείνω λοιπόν στην τάξη που μου ταιριάζει, δηλαδή τη β' λυκείου, κι αν δεν τα καταφέρω, τότε θα επαναλάβω την τάξη, και θα γίνει αυτό που έχουν προτείνει. άδικο είναι όμως, ντε φάκτο να πάω μια τάξη λιγότερο...
δεν πήγα λοιπόν σχολείο την επομένη.
πήρα τη μαμά μου από τη λουβαίν, και φτάσαμε στο σταθμό του βορρά, στις βρυξέλλες. εκεί ρωτήσαμε πού είναι το υπουργείο παιδείας.
ήταν οδός τάδε, σταθμός 'λουξεμπούρ'. εντυπωσιάστηκα τρομερά, γιατί για μένα το 'λουξεμβούργο' ήταν άλλο κράτος!!! πώς ήταν δυνατόν το υπουργείο παιδείας του βελγίου να βρίσκεται στο λουξεμβούργο; τι τρέχει μ' αυτούς τους βέλγους; (χα χαχα). τότε δεν ήξερα ότι 'λουξεμπούργκ' ήταν μια στάση του μετρό σε κεντρικό σημείο, τόσο στις βρυξέλλες, όσο και στο παρίσι...
η καημένη, τόσα ήξερα.
τέλος πάντων, βρεθήκαμε στο υπουργείο παιδείας.
το τροπάριό μου, το επιχειρηματολόγιό μου, το είπα σε χίλιους δυο: από το θυρωρό που δεν ήθελε να μας αφήσει να περάσουμε, μέχρι ενδιάμεσες κυρίες. μέχρις ότου, από ένα γραφείο κλειστό, ξεπρόβαλε κατόπιν πρότερων συνεννοήσεων ένας κύριος, πολύ χαμογελαστός, ο οποίος μου έσφιξε το χέρι και μου έδωσε ένα μπιλιετάκι για το σχολείο μου, όπου έλεγε: "η δεσποινίς ελένη κονδύλη μπορεί να εγγραφεί σε όποια τάξη θέλει η ίδια!' και διάφορα άλλα μπλα μπλα.
αυτό ήταν ένα πραγματικό τρόπαιο που δεν περίμενε κανείς άλλος εκτός από μένα.
πήγα την άλλη μέρα σχολείο, έδωσα το χαρτάκι, εκνεύρισα λίγο την σερ ανιές τη διευθύντρια, με ρώτησε λίγο ειρωνικά σε ποια τάξη θέλω να μπω, κι εγώ της είπα τα ίδια επιχειρήματα, κι ακόμη της είπα ότι δε ζητάω τίποτε άλλο εκτός από αυτό που πρέπει να κάνω...
κατέληξα στην τάξη μου και δεν άλλαξα τάξη, ούτε 'έμεινα'....
μερικούς μήνες μετά, πυρετός! σαράντα ακατέβατο! και στο κεφάλι μου, που πήγαινε να σπάσει από τους πόνους, ένα ρήμα που δεν ήθελε να βγεί, και επαναλαμβανόταν διαρκώς: ιχ μπιν, ντου μπιστ, ερ ιστ, και πάλι από την αρχή...
όντως, εκτός από τα γαλλικά στο σχολείο, είχα να κάνω και 'τεμ' στα λατινικά, δλδ ένα γαλλικό απόσπασμα να το μεταφράζω λατινικά, είχα και τα φλαμανδικά, από τα οποία ευτυχώς με είχαν απαλλάξει, είχα τα αγγλικά, είχα και τα γερμανικά, που έβλεπα για πρώτη φορά περίπου, κι έπρεπε μόνη μου να αναπληρώσω τα κενά. υπερκόπωση.
δε βαριέσαι, όλα περνάνε...
την καημένη τη μάνα μου όμως, όσο το σκέπτομαι...
και κάτι άλλο: έγραφα στις φίλες μου γράμματα στα ελληνικά. χωνόμουν κάτω από το τραπέζι, στο μοναδικό δωμάτιο όπου κατοικούσαμε, και προσπαθούσα να θυμηθώ πώς να γράψω το θ ή το φ, το τζ ή το τς, το ψ ή το χ, αυτά θυμάμαι τώρα. τη λέξη δυσλεξία βέβαια ούτε που την ήξερα. το πώς διορθώνω ακόμη και μέχρι σήμερα τις συλλαβές και τη σειρά των γραμμάτων σε μια λέξη, αφήστε, όλα μια τεχνική είναι...
τα πράγματα ήταν δύσκολα, αλλά είχα πάρει το πιο συναρπαστικό μάθημα της ζωής μου: ότι μια ζωή δεν φτάνει ποτέ και για τίποτε...
πώς ΌΛΑ μπορεί να αλλάζουν.
όλα φαίνονταν τελικώς εύκολα και συναρπαστικά.
έτσι σκαρφίστηκα κάτι: ας είμαι στην κανονική μου τάξη στο σχολείο, οκ. μήπως θα μπορούσα να πάω και πουθενά αλλού, αν το ζητούσα;

1971. άφιξη στο βέλγιο, ΙΙ.

σιγά σιγά καταλάβαμε.
2 γλώσσες το βέλγιο. και τρεις βάλε με τα γερμανικά εκεί στην άκρη της μεγάλης βελγίας, αλλά, άσε, πες 2. γαλλικά ήξερα μόνο, σε γαλλικό σχολείο έπρεπε να πάω.
η λουβαίν, φευ, δεν ήταν στη γαλλόφωνη πλευρά του βελγίου, το πανεπιστήμιο του αδελφού μου ήταν εκεί, τι θα κάναμε με το εκόλ σαν μισέλ, το σχολείο της μικρής;
δοκιμάσαμε να μεταγράψουμε τον αδελφό μου στις βρυξέλλες, στο ελεύθερο πανεπιστήμιο βρυξελλών -σιγά σιγά μάθαμε τι σημαίνουν απλά επίθετα όπως 'λίμπρ', 'κρετιέν', 'ντεμοκράτ', 'σοσιαλίστ', 'αλτερνατίφ', και άλλα εντυπωσιακά και στην ουσία παράλογα.
έπρεπε τέλος, αφού το πανεπιστήμιο δεν άλλαζε, και ο αδελφός μου εκεί θα σπούδαζε, στη λουβαίν, να φύγουμε από το καλούλι ξενοδοχειάκι 'ωραία ιταλία' στις βρυξέλλες, το οποίο λίγους μήνες αργότερα κάηκε με πολλά θύματα,
και να ψάξουμε για σπίτι και σχολείο στη λουβαίν.
βρήκαμε ένα σχετικά μ'εμάς πανάκριβο επιπλωμένο στούντιο: ένα χωλάκι με μια πόρτα βε σε μπάνιο, κι ένα δωμάτιο με μια εντοιχισμένη πλήρη κουζίνα, ένα τραπέζι, 2 καρέκλες, 2 πολυθρόνες κι ένα κρεβάτι.
η συχωρεμένη η μάνα μου ήταν πολύ νοικοκυρά. τη μέρα αυτό λειτουργούσε ως εξής: τραπεζαρία και γραφείο ήταν το τραπέζι. λίγο μακρόστενο, η μια μεριά του αντρέα, και η άλλη της ελένης. η μαμά, που είχε κι αυτή τη μανία του διαβάσματος, στην πολυθρόνα.
τη νύχτα, όλα κόλλαγαν στον τοίχο, απλωνόνταν κάτω ό,τι κουβέρτες, σλίπινμπαγκ κλπ είχαμε, και το μικρό στούντιο γινόταν κοιτώνας... όμορφα ήταν.
επιχείρηση σχολείο. ανεύρεση...
αδύνατον να σκεφτώ ότι θα μπορούσα να μάθω φλαμανδικά και να γραφτώ σ'ένα από τα σχολεία της λουβαίν, αδύνατον να πηγαίνω σε άλλη πόλη για σχολείο.
με χίλια ζόρια, κάποιος μας είπε:
υπάρχει ένα και μοναδικό γαλλόφωνο σχολείο στη λουβαίν, το σχολείο για τα παιδιά των καθηγητών του γαλλόφωνου πανεπιστημίου. αλλά, εσάς, πώς να σας δεχτούν; δεν γίνεται...
το δε γίνεται για τους ξένους κι έρημους είναι 'ευ' ή μάλλον 'δυσ' φημισμός.
το τρίο 'μαμά-αδελφός-αδελφή' έφτασε στο εβερλέ, το χωριό-προάστειο της λουβαίν. μέσα σε ένα μεγάλο συγκρότημα, στην άκρη, βρισκόταν το 'λυσέ βίργκο σάπιενς'. γαλλόφωνο σχολείο.
εκεί, επίσης, δεν είχαν καμιά αντίρρηση να με εγγράψουν. δεν είχα μπαμπά στο βέλγιο, ούτε καθηγητή πανεπιστημίου. ε, η πατέντα ήταν απλή: ο 18χρονος αδελφός μου, φοιτητής, θα γινόταν ο κηδεμόνας μου, κι έτσι θα γραφόμουν στο σχολείο του πανεπιστημίου.
απλό και βελγικό, και έγινε αμέσως.
το σχολείο ήταν πρότυπο 'εκόλ ντ'απλικασιόν', αν το κατάλαβα καλά.
οι τάξεις είχαν το πολύ 18 παιδιά.
οι καθηγήτριες και οι καθηγητές ήταν μάλλον από τους πιο καλούς, αφού τα παιδιά που φοιτούσαν εκεί, εκτός από περιπτώσεις αρκετές αλλά λίγες, που ήταν παιδιά σαν κι εμένα, τα υπόλοιπα, οι γονείς τους ήταν καθηγητές σε ένα από τα πιο παραδοσιακά και αρχαία πανεπιστήμια της δυτικής ευρώπης.
η σνομπαρία βέβαια, σε μερικές περιπτώσεις, ήταν οικογενειακή υπόθεση. όταν η μαρί ντε μονπελιέ έλεγε: θα πάω σαββατοκύριακο στο παλάτι της γιαγιάς, εγώ γούρλωνα τα φτωχά μου μάτια.
υπήρχαν όμως και τα παιδιά των παιδιών του μάη του 68: έτσι η ιζαμπέλ, κόρη καθηγητή ιατρικής, γιατρός κι αυτή στη συνέχεια, ντυνόταν με τόσο φτωχό και περίεργο τρόπο που οι νέοι καθηγητές που έμπαιναν στην τάξη την έλεγαν 'μεσιέ'.
παρεπιπτόντως, το σχολείο είχε δημοτικό και δευτεροβάθμια. μόλις έμπαινες στην περίπου 'α' γυμνασίου, οι καθηγητές σου μιλούσαν πάντα στον πληθυντικό (καταλαβαίνετε τι τύψεις νιώθω τώρα που εγώ συνήθισα μετά από χρόνια και μιλάω ενικό στους φοιτητές μου).
υπήρχαν στο σχολείο και οι αριστοκράτες, οι πραγματικοί νόμπλ. τα παιδιά τους δε μιλούσαν ποτέ για παλάτια, έστω κι αν κατοικούσαν σε κάτι τέτοιο. ένα παράδειγμα, τα 5 ή 6 παιδιά του ρεκμάνς, κόμη, καθηγητή ισλαμικών νομικών δομών, αργότερα καθηγητή μου. ήμουν συμμαθήτρια με την κόρη του σοφί. η ευγένεια, η διακριτικότητα όλων των αδελφών ήταν αξιοθαύμαστη. και ο ρεκμάνς δεν ήταν καμιά αξία του πεταματού. θα γράψω άλλοτε γι' αυτόν.
υπήρχαν και τα καταπιεσμένα παιδιά ευγενών, όπως του γκαρίτ. παιδιά με αρχές, αλλά τόσο δύσκαμπτα... καλά παιδιά αλλά νόμιζες ότι κάποτε θα γίνουν σέριαλ κίλερ. τελικά μια χαρά οικογενειάρχες έγιναν, έτυχε και τους έβλεπα μετά.
η διευθύντρια του σχολείου ήταν η σερ ανιές, μοναχή ανονσιάντ, δλδ του ευαγγελισμού της θεοτόκου.
η μαμά μου σοκαρίστηκε που για πρώτη φορά θα πήγαινα σε 'μεικτό' σχολείο! η καλόγια όμως την καθησύχασε και της έδειξε το σταυρό που φορούσε.

1971. άφιξη στο βέλγιο...

έτος 1971. σεπτέμβριος 1971. βαλίτσες, τρένο, γύφτοι, μπανάνες, ελεγκτές, μετανάστες.
ξενοδοχείο 'νέα ιταλία', σταθμός βορρά, βρυξέλλες.
εκείνη είχε γεννηθεί το 1918.
ήταν 53 ετών, οικοκυρά. είχε τελειώσει το 'ελληνικό', δλδ είχε μια μέτρια μόρφωση των φτωχών της εποχής της.
μαζί της δυο παιδιά. ο ένας πρωτοετής της ιατρικής στο πανεπιστήμιο της λουβαίν, όλα κανονισμένα.
η άλλη, ούτε 16, αναγκαστικά εκεί, μαζί.
η εικόνα και η διαταγή ήταν σαφής, μήνες πριν, μπροστά στο νεροχύτη της κουζίνας: θα πας μαζί. δε θα αφήσεις το παιδί μόνο του βέβαια!
-ναι, αλλά τι θα κάνουμε με τη μικρή;
-μαζί θα την πάρετε.
η σύμπνοια ήταν απόλυτη μεταξύ τους.
σχολείο.
ποιο; τι; πού;
στην πλατεία μπροστά στο σταθμό περνούν χίλιοι δυο. η πενηντάχρονη που δεν ξέρει γαλλικά εκτός από αυτά που είχε κάνει στο σχολείο της, επιλέγει στο δρόμο μια κυρία.
όντως κυρία. είχε δίκιο.
τη σταματά, και διατάζει εμένα: θα της τα πεις όπως ακριβώς στα λέω εγώ:
σας σταμάτησα γιατί θέλω εσείς να μου πείτε. εσείς, γιατί εσάς έκρινα ότι μπορείτε να μας βοηθήσετε. αυτή η μικρή πρέπει να πάει σχολείο. θέλω να τη βάλλουμε σ'ένα καλό σχολείο, και στην αθήνα σε καλό σχολείο την είχαμε. τι λέτε;
η κυρία με το φουλάρι και το ξύπνιο βλέμμα έγραψε μια διεύθυνση και μας είπε:
έτσι όπως καταλαβαίνω, η μικρή θα πάει σε καθολικό σχολείο. τα καθολικά σχολεία είναι καλύτερα. το εκόλ σαίν μισέλ, αν την πάρουν, θα είναι πολύ καλα.
το ίδιο βράδυ μάθαμε πώς να πηγαίνουμε, και πού ήταν αυτό το σχολείο.
μόνο η θυρωρός ήταν εκεί, και μας είπε πως το σχολείο έχει αρχίσει εδώ κι ένα μήνα και, πως είναι δύσκολο, κλπ.
γυρνώντας με το τραμ, εγώ, με τη σιγουριά του ξένου, τα έψελνα στη μητέρα μου: πού με φέρατε; τι είναι αυτά; τι θα γίνει με μένα; κλπ κλπ
μια κυρία που ήταν ελληνίδα, παρακολουθούσε.
στο τέλος παίρνει το λόγο και λέει.
μην απογοητεύεσαι τόσο, αν κι η απογοήτευσή σου αυτή δείχνει ότι η μητέρα σου σε έχει μεγαλώσει πολύ σωστά. κλπ κλπ
αργότερα, την γνωρίσαμε για τα καλά αυτή την ελληνίδα. ήταν η καλοκάγαθη όλγα, που είχε την ελληνική εκπομπή στο ραδιόφωνο.
την άλλη μέρα το πρωί, είμαστε και πάλι στο σχολείο.
ελληνίδα; μα τι λετε! πολύ χαιρόμαστε που το σχολείο μας θα έχει μια ελληνίδα.
μπήκα στην τάξη.
όλος ο πίνακας έγραψε μια τεράστια λέξη: Bienvenue!
και τα παιδιά με ρωτούσαν: ελληνίδα! από την αθήνα; και μιλάς ελληνικά; τι ευτυχία! να μπορούσαμε...
η αυλή του σχολείου ήταν ένα δάσος.
το σχολείο ένα αριστουργηματικό μέρος. έμεινα εκεί 2 βδομάδες περίπου. μετά αλλάξαμε πόλη.

αιωνία της η μνήμη.

το πρώτο μου αραβικό βιβλίο

τι να το έκανα; το κράτησα.
ούτε μια στιγμή δε σκέφτηκα να το πετάξω άλλωστε, ίσα ίσα! από την πρώτη στιγμή το ήθελα.
δεν ήξερα βέβαια τι να το κάνω.
συγγραφέας του ο φλάις. τίτλος; δε θυμάμαι, κάτι με γραμματικής αραβικής κλασικής γλώσσας.
το πιο συγκινητικό ήταν οι σελίδες του: λείες σελίδες, λείες όσο λίγα βιβλία, ρευστές, σχεδόν τραγουδιστές.
τελείως ανώμαλο το προφίλ του: οι ραμμένες σελίδες εξείχαν αλλού έτσι κι αλλού αλλιώς, το μονόχρωμο εξώφυλλο το ίδιο σχεδόν λεπτό με τις σελίδες, μόνο που αν δεν το πρόσεχες έσπαζε, όπως το φύλλο κρούστας σε μια τυρόπιτα.
ήταν ένα βιβλίο που είχε φάει τη ζωή του.
ήμουν τρίτο έτος ρωμανικής φιλολογίας, μου το έφερε ο χούσμαν. χανόμουνα για αυτό που λένε 'φιλολογία' (τελικά δεν ξέρω τι είναι ή καλύτερα όσο και να το θέλω εγώ δεν είμαι φιλόλογος, ούτε βέβαια ξέρω τι είμαι εκτός από πολυλογού), και το βιβλίο ήταν στα πλαίσια μιας εποχής που πάντα ήθελα, πολύ ενδιαφέρον...
είχε το χρώμα της φιλολογίας, είχε τη γεύση της φιλολογίας, είχε τα επιχειρήματα της φιλολογίας, είχε το σνομπάρισμα της φιλολογίας.
ήταν πάνω από μένα.
επί πλέον μου το έκανε δώρο ο χούσμαν.
τον χούσμαν, τον ξέρετε. ο μουσικολόγος που μου έφτιαξε τη ζωή. ήταν περήφανος μια φορά που μπήκαμε στην έκθεση βιβλίου στις βρυξέλλες και μου έδειξε σ'ένα από τα βιβλία να αναφέρει αυτόν με την ένδειξη (χ. χούσμαν, 1913- ), περήφανος που τον αναφέρουν, και περήφανος που θα πεθάνει...
ο χούσμαν λοιπόν μου έφερε το βιβλίο, λέγοντάς μου πως άρχισε με αραβικά, τα άφησε όμως για τα συριακά, ας πάρω το βιβλίο, ε; δεν πειράζει.
μα τι λέτε, τιμή μου, σας ευχαριστώ πολύ.
πονηρός ο χούσμαν, ούτε μια φορά δε μου είπε 'πάρε μωρή ν' αρχίσεις αραβικά, ηλίθια είσαι; το μέλλον δεν το βλέπεις;
ήταν παιδαγωγός ο χούσμαν, δε μου είπε τίποτε...
τον θυμάμαι σήμερα που έχω στο νου μου το μικρό χαρτάκι με την άχρηστη μετάφραση που ανάρτησα στο φέιςμπουκ.
το βιβλίο δεν το έχω εδώ να δω τον τίτλο του, το έχω στο γραφείο μου όπου είναι απαραίτητο...
με σνομπάρει ακόμη αυτό το βιβλίο, όταν το διαβάζω με βάζει να υποκλίνομαι και να του κάνω τεμενάδες, τόσο γλυκά, τόσο καλά, τόσο σωστά τα λέει...
το πρώτο μου αραβικό βιβλίο, ή μάλλον γαλλικό βιβλίο για την αραβική γλώσσα.
ακόμη τότε δε γνώριζα το μέλλον μου, αυτό που έγινε 3ο χρόνια παρελθόν ήδη...